Kush e kontrollon dijen, kush vendos se çfarë mbetet e disponueshme dhe çfarë zhduket përfundimisht?
Një debat i ri dhe veçanërisht shqetësues është hapur ndërkombëtarisht rreth së ardhmes së librave, ndërsa përhapja e shpejtë e inteligjencës artificiale ndryshon mënyrën sesi prodhohet, ruhet dhe konsumohet informacioni.
Libri, për shekuj me radhë një simbol i ruajtjes së dijes njerëzore, tani po përballet me një realitet të ri. Dixhitalizimi, bibliotekat elektronike dhe sistemet e inteligjencës artificiale krijojnë përshtypjen se vëllimi i madh i dijes mund të transferohet nga letra, në bazat e të dhënave dixhitale.
Megjithatë, pas këtij tranzicioni teknologjik, lind një pyetje thelbësore: çfarë ndodh kur qasja fizike në një libër humbet përgjithmonë?
Kur librat bëhen “të nevojshëm”
Zhvillimi i inteligjencës artificiale ka krijuar mjete që mund të kërkojnë, përmbledhin dhe përpunojnë sasi të mëdha informacioni brenda pak sekondash.
Kjo i bën disa të besojnë se nevoja për të mirëmbajtur koleksione të mëdha fizike të librave po zvogëlohet.
Megjithatë, kjo logjikë krijon një rrezik të konsiderueshëm: dija mund të trajtohet ekskluzivisht si përmbajtje dixhitale dhe jo si një dokument historik.
Një libër nuk është vetëm një seri fjalësh. Ai përmban botimin e një epoke të caktuar, shënimet e lexuesve të mëparshëm, formën e tij tipografike dhe elementët që mund të humbasin kur thjesht shndërrohet në një skedar dixhital.
Dixhitalizimi nuk është siguri absolute
Transferimi i njohurive në formë dixhitale shpesh paraqitet si një zgjidhje për ruajtjen e tyre.
Por arkivat dixhitale varen nga infrastruktura, kompanitë, software-t, serverat dhe energjia elektrike. Një skedar që është i disponueshëm sot mund të zhvendoset, kufizohet ose edhe të mos mbështetet më nesër.
Edhe më e rëndësishme është çështja e aksesit.
Kush vendos se çfarë informacioni mbetet i disponueshëm dhe çfarë zhduket nga platformat dixhitale?
Reformat e Inteligjencës Artificiale për informacionin dhe dijen
IA mund të përpunojë vëllime të mëdha teksti, por nuk është në vetvete një garanci se informacioni historik do të ruhet pikërisht ashtu siç është krijuar.
Modelet e IA-së funksionojnë mbi të dhëna që janë përzgjedhur, mbledhur dhe organizuar nga njerëz dhe organizata.
Prandaj, ruajtja e burimeve parësore mbetet kritike.
Nëse librat origjinalë zhduken dhe mbeten vetëm përfaqësime ose përmbledhje dixhitale, brezat e ardhshëm mund të kenë qasje në informacion që ka kaluar tashmë nëpër shumë filtra.
Libri si një siguri kujtese
Ekzistenca fizike e një libri ofron diçka që informacioni dixhital nuk mund ta zëvendësojë lehtë: një të dhënë historike të qëndrueshme dhe të pavarur.
Një libër i vjetër mund të mbetet në një bibliotekë për dekada ose edhe shekuj, pa pasur nevojë për një lidhje interneti, përditësime të software-t ose qasje në një platformë.
Kjo është arsyeja pse shkatërrimi masiv ose tërheqja e librave, kur ndodh, nuk është thjesht një humbje e objekteve.
Mund të nënkuptojë humbjen e burimeve parësore dhe kujtesës historike.
Sfida e madhe e epokës së teknologjive
Inteligjenca artificiale padyshim mund të ofrojë mundësi të mëdha në qasjen tek njohuria. Por përparimi teknologjik nuk do të thotë domosdoshmërisht braktisja e librit fizik.
Sfida e vërtetë është të gjesh një ekuilibër: dixhitalizimi dhe përdorimi i AI-së, por në të njëjtën kohë mbrojtja e arkivave fizike, bibliotekave dhe koleksioneve historike.
Sepse nëse njerëzimi ia dorëzon të gjithë kujtesën e tij sistemeve dixhitale, pyetja nuk do të jetë vetëm se sa njohuri kemi.
Do të jetë shumë më kritike: Kush e kontrollon njohurinë, kush vendos se çfarë mbetet e disponueshme dhe çfarë fshihet në fund të fundit?
Një fenomen i hasur kohët e fundit është një tendencë porosish librash online, blerje me shumicë nga dyqane në Amerikë dhe Britani, porosi nga adresa të çuditshme. Libra që blihen dhe për të cilat thuhet se më pas asgjësohen.
Një seri librarish kanë vënë në dukje fenomenin. Cilët janë këta njerëz “hije” që kanë filluar të lexojnë libra me shumicë, në të njëjtën kohë. Librat që blihen, janë kryesisht libra të vjetër.
Çfarë po fshihet prapa të tilla nismash?
Source: Europost
