IAEA përgatitet të heqë materialin bërthamor nga objekti sekret në Siri, një rast ky që shkaktoi muaj të tërë kontaktesh diplomatike.
Një objekt sekret në Siri, i njohur si “Vendi 99”, është në qendër të një rasti të ndjeshëm ndërkombëtar, pasi mbetet i ruajtur material bërthamor i lidhur me programin më të vjetër bërthamor të vendit.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA) po përgatitet të heqë materialin, pas një sërë konsultimesh prapa skenave midis Shteteve të Bashkuara, Izraelit dhe qeverisë së re siriane. Sipas informacionit të cituar nga Axios, rasti mbeti sekret për muaj të tërë, pasi kishte shqetësime për një përshkallëzim të mundshëm në rajon.
Çështja lidhet me programin bërthamor të zhvilluar nga regjimi i Bashar al-Assad dhe në veçanti me reaktorin Al-Kibar, i cili u shkatërrua nga një sulm ajror izraelit në vitin 2007.
Programi bërthamor i Asadit dhe Al-Kibar
Regjimi i Asadit kishte zhvilluar një program të fshehtë bërthamor, me reaktorin Al-Kibar si një nga objektet e tij më të rëndësishme.
Pas sulmit izraelit të vitit 2007, pjesa më e madhe e infrastrukturës përkatëse u shkatërrua. Megjithatë, thuhet se objektet e kërkimit, zhvillimit dhe magazinimit të lidhura me aktivitetin e vjetër bërthamor mbetën.
Pas rënies së regjimit të Assad, IAEA arriti një marrëveshje me qeverinë e re siriane, duke fituar akses në Al-Kibar dhe objekte të tjera të lidhura me programin e vjetër.
Udhëheqja e re siriane duket, sipas të njëjtit informacion, e gatshme të adresojë çështjet e trashëguara nga regjimi i mëparshëm, duke përfshirë dosjet që lidhen me armët bërthamore dhe kimike.
Çfarë është “Vendi 99”?
“Vendi 99” është një nga objektet që autoritetet izraelite kanë monitoruar nga afër vitet e fundit.
Sipas zyrtarëve izraelitë, materialet e lidhura me programin Al-Kibar ruheshin atje. Midis tyre është “yellowcake”, domethënë koncentrat uraniumi në formë pluhuri, si dhe mbetje të tjera nga objekti.
Sipas informacionit të cituar nga Axios, ky material nuk mund të përdoret vetë për të prodhuar një armë bërthamore. Megjithatë, prania e materialit radioaktiv në një mjedis të pasigurtë është një çështje shqetësimi ndërkombëtar.
Në këtë kontekst, është përmendur edhe mundësia e përdorimit të një materiali të tillë në një të ashtuquajtur “bombë të ndyrë”, domethënë, në një pajisje shpërthyese konvencionale që mund të shpërndajë material radioaktiv pa shkaktuar një shpërthim bërthamor.
Shqetësimi izraelit dhe kërcënimi i një sulmi të ri
Izraeli thuhet se ia kishte bërë të qartë administratës Trump se nuk donte që materiali bërthamor të mbetej në objekt.
Zyrtarët izraelitë pretenduan, sipas të njëjtit informacion, se ekzistonte edhe mundësia e një sulmi të ri në “Vendin 99”, nëse materiali nuk do të hiqej ose do të kishte indikacione se pala siriane po përpiqej të fitonte akses mbi të.
Pas rënies së regjimit të Assad, ushtria izraelite thuhet gjithashtu se goditi hyrjet e objektit me qëllim bllokimin e aksesit.
Megjithatë, një zyrtar amerikan që foli me Axios tha se SHBA-të dhe Izraeli përfundimisht ranë dakord se një zgjidhje diplomatike dhe pëlqimi i qeverisë së re siriane ishte mënyra më e sigurtë për të hequr materialin.
Lëvizjet që shkaktuan dyshime të reja
Çështja mbeti në sfond për një kohë të gjatë. Megjithatë, sipas zyrtarëve amerikanë dhe izraelitë, disa javë më parë, në zonë u regjistruan lëvizje që shkaktuan shqetësim për Izraelin.
Shërbimet izraelite thuhet se vlerësuan se ekzistonte mundësia që qeveria e re siriane të përpiqej të fitonte akses në material, pavarësisht marrëveshjeve të mëparshme.
Në të njëjtën kohë, sipas të njëjtave burime, në Izrael kishte shqetësime në lidhje me ndihmën e mundshme turke për palën siriane. Qeveria amerikane thuhet se i kërkoi Izraelit të mos ndërmerrte veprime dhe informoi IAEA-n për situatën.
Kështu, kontaktet diplomatike u intensifikuan dhe heqja e materialit u bë fokusi i negociatave.
Marrëveshja për heqjen e materialit bërthamor
Rezultati i konsultimeve ishte një marrëveshje midis IAEA-s dhe qeverisë siriane për heqjen e materialit bërthamor nga “Vendi 99”.
Marrëveshja thuhet se u nënshkrua rreth tre javë më parë, pas muajsh negociatash prapa skenave. Proçesi mbeti kryesisht larg syrit të publikut, pasi palët e përfshira kërkuan të shmangnin një pikë të re të nxehtë në Siri.
Pavarësisht marrëveshjes, materiali ende nuk është hequr dhe operacioni është duke vazhduar.
Zyrtarët amerikanë vlerësojnë se procesi mund të fillojë së shpejti dhe të përfundojë deri në fund të vitit, me kusht që të mos ketë zhvillime të reja që do ta ndërlikojnë operacionin.
Rasti i “Vendndodhjes 99” tregon, sipas të njëjtave burime, sesa i ndjeshëm mbetet menaxhimi i materialit bërthamor lidhur me programin më të vjetër të Sirisë, por edhe sa kritik konsiderohet bashkëpunimi i IAEA-s me qeverinë e re siriane për largimin e tij të sigurtë.
Source: Axios
